Một buổi chiều tại góc Hoàng Diệu - Phan Bội Châu,ông Võ Phùng,nguyên Giám đốc Trung tâm Văn hóa - Thể thao Hội An,chứng kiến du khách nước ngoài bị thương khi phải đi xuống lòng đường vì vỉa hè bị chiếm dụng. Bàn đạp xe máy của người đi đường quệt trúng chân khiến du khách chảy nhiều máu. "Tôi đã ghi lại và gửi cho địa phương,vì đó không chỉ là tai nạn mà là cảnh báo về sự mất an toàn của không gian đi bộ",ông Phùng nói.
Câu chuyện ông Phùng kể xảy ra hồi cuối tháng 3,giữa bối cảnh UBND TP Đà Nẵng ban hành kế hoạch cấm kinh doanh trên vỉa hè để dành lối cho người đi bộ. Khu phố cổ vốn hạn chế phương tiện cơ giới,cấm xe máy theo khung giờ nhất định để dành không gian cho người đi bộ và du khách. Tuy nhiên,nhiều tuyến đường trong lõi di sản lại không có vỉa hè hoặc có song rất hẹp,chỉ khoảng nửa mét. Ranh giới giữa lòng đường và lối đi bộ nhiều nơi gần như hòa làm một.
Trên đường Lê Lợi (khu vực ngoài khu phố đi bộ),vỉa hè bị chiếm dụng thành nơi để xe máy,trong đó nhiều phương tiện đậu đỗ ngay dưới lòng đường,cản trở việc đi lại,chiều 25/3. Ảnh: Nguyễn Đông
Trong bối cảnh đó,tình trạng lấn chiếm không gian công cộng diễn ra phổ biến. Từ những gánh hàng rong truyền thống,vỉa hè dần bị biến thành nơi bày bàn ghế cà phê,quán nhậu,xe đẩy hàng ăn. Bảng hiệu,chậu cây,vật cứng đặt tràn ra lối đi,đẩy học sinh và du khách xuống lòng đường,đối mặt nguy cơ tai nạn.
Ông Nguyễn Đức Bình,Bí thư Đảng ủy phường Hội An,thừa nhận thực trạng này đã khiến nhiều khu vực phố cổ trở lên "nhếch nhác". Tâm lý chính quyền lơ là lại tràn ra khiến việc lập lại trật tự rất khó,trong khi đặc thù văn hóa - quy hoạch khiến không thể áp dụng máy móc quy định chung.
"Chúng tôi đồng tình phải siết lại để trả lối đi cho người dân,nhưng Hội An còn có gánh hàng rong - một phần di sản. Nếu cấm hết sẽ làm tổn thương những giá trị lâu đời",ông Bình nói.
Thực tế,Hội An từng có đề án riêng để quản lý hàng rong,khuyến khích hình ảnh quang gánh bán cao lầu,xí mà (chè mè đen),bánh trái... như một phần hồn phố. Ông Bình kể câu chuyện cụ Hiếu,hơn 100 tuổi,vẫn giữ gánh xí mà truyền thống gần một thế kỷ. "Đó không chỉ là sinh kế mà là ký ức đô thị",ông nói.
Một gánh hàng rong giữa dòng du khách trên phố cổ Hội An,chiều 25/3. Ảnh: Nguyễn Đông
Tuy nhiên,theo lãnh đạo địa phương,phần "hồn" này đang bị lấn át bởi những hình thức kinh doanh mới. Ông Võ Đăng Phong,Phó chủ tịch UBND phường Hội An,cho rằng nhiều xe đẩy,hàng rong tự phát xuất hiện,kèm theo tình trạng chèo kéo,tranh giành khách,làm méo mó hình ảnh phố cổ.
Ở góc nhìn rộng hơn,ông Nguyễn Sự,nguyên Bí thư Thành ủy Hội An,cho rằng cần nhìn nhận đúng đặc thù của đô thị này. Phố cổ là không gian đi bộ hoàn toàn,khác biệt với các khu vực bên ngoài nên không thể áp dụng cách quản lý đồng nhất. Việc để vỉa hè bị lấn chiếm,biến thành hàng quán san sát là "không ổn" và không thể chấp nhận trong một đô thị di sản. Tuy nhiên,ông cũng không ủng hộ cách làm cực đoan kiểu "xóa sạch" hàng rong.
"Nếu làm sạch mà không còn bóng dáng gánh hàng rong nào thì cũng không ổn,vì đó là một phần đời sống và văn hóa của người dân Hội An",ông Sự nói.
Từ đó,ông Sự đề xuất hướng quản lý linh hoạt hơn. Một trong những giải pháp là giới hạn khung giờ hoạt động của hàng rong,chẳng hạn chỉ cho phép bán vào sáng sớm,từ khoảng 5h đến 8h,thay vì kéo dài cả ngày. Đồng thời,cần phân tách rõ cách quản lý giữa khu phố cổ - nơi ưu tiên tuyệt đối cho người đi bộ - với các khu vực bên ngoài có thể áp dụng quy chuẩn đô thị thông thường.
Ông Sự ủng hộ việc chính quyền lập lại trật tự vỉa hè,nhưng nhấn mạnh sự quyết liệt phải có chọn lọc,đi kèm mục tiêu giữ gìn những giá trị đặc thù của Hội An. Ông cho biết sẽ tiếp tục trình bày cụ thể hơn các kiến nghị này trong các cuộc họp với địa phương để tìm giải pháp phù hợp.
Một người bán hàng rong chèo kéo,phóng con chim tre ngay trước mặt du khách. Ảnh: Nguyễn Đông
Những năm qua,Hội An không chọn cách "xóa sạch" mà tìm cách quản lý. Địa phương duy trì Đội Văn minh đô thị thường xuyên nhắc nhở; quy định diện tích,hình thức gánh hàng; từng quy hoạch khu bán tập trung để hạn chế lấn chiếm. Tuy vậy,hiệu quả chưa bền vững,tình trạng tái lấn chiếm vẫn diễn ra.
Từ thực tế này,chính quyền đang tính toán lại cách tiếp cận. Theo ông Nguyễn Đức Bình,phường sẽ tổ chức họp,lấy ý kiến để xây dựng cơ chế linh hoạt,phân loại rõ giữa hàng rong truyền thống với kinh doanh biến tướng. Các tuyến phố đi bộ có thể áp dụng quy định riêng,trong khi các hành vi cố tình lấn chiếm bằng vật cứng sẽ bị xử lý dứt điểm.
Song song đó,địa phương tính đến phương án hỗ trợ chuyển đổi nghề với những trường hợp không phù hợp,đồng thời tham vấn cộng đồng để tạo đồng thuận.
Ở góc độ chuyên gia,ông Võ Phùng đề xuất thiết lập kẻ vạch "lằn ranh đỏ" trên vỉa hè - giới hạn không được lấn chiếm,ưu tiên tuyệt đối cho người đi bộ. Phường Hội An cần giữ "hàng rong nguyên bản" theo đề án,thay vì để biến tướng,và khôi phục nếp sống "nhân tình thuần hậu" - giá trị từng làm nên thương hiệu Hội An.
"Phố cổ từng bán sự yên tĩnh để sống,nhưng giờ nhiều lúc trở nên ồn ào,nhốn nháo",ông Phùng nói,đồng thời cho rằng bài toán đặt ra với Hội An không chỉ là dọn dẹp vỉa hè,mà là tìm điểm cân bằng giữa trật tự đô thị và bảo tồn văn hóa.
Nguyễn Đông
