Cất nước mùa mưa xuống lòng đất để chống hạn ở Đồng bằng sông Cửu Long

Thay vì để nước mùa mưa chảy ra biển,các nhà khoa học đề xuất đưa nguồn nước xuống các tầng chứa nước dưới đất để tạo "kho dự trữ" ứng phó hạn hán,xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long.Mỗi mùa khô,khi nước mặn theo các cửa sông lấn sâu vào nội đồng,câu chuyện thiếu nước ngọt lại trở thành nỗi lo thường trực của hàng triệu người dân Đồng bằng sông Cửu Long. Có năm,nhiều hộ dân phải mua nước sinh hoạt với giá cao,nhiều vườn cây ăn trái phải cắt giảm tưới để giữ lại lượng nước ít ỏi còn sót lại.Những đợt hạn mặn lịch sử năm 2016 và 2020 đã cho thấy chỉ cần nguồn nước ngọt bị đứt đoạn trong vài tuần cũng đủ gây thiệt hại lớn cho sản xuất và đời sống. Trong khi đó,chỉ vài tháng trước,lượng nước mưa dồi dào vẫn theo hệ thống sông ngòi đổ ra biển.Hàng ngàn ha lúa ở Cần Thơ bị chết khô vì không còn nước tưới năm 2020. Ảnh: Huy PhongTiến sĩ Triệu Đức Huy,Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia đánh giá,biến đổi khí hậu đang làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan,trong khi El Nino quay trở lại sẽ khiến nguy cơ thiếu nước tại nhiều khu vực trở nên rõ rệt hơn.Ông cho rằng bài toán đặt ra hiện nay không còn là khai thác được bao nhiêu nước mà là làm thế nào để giữ được nước khi còn có thể. "Nếu trước đây chúng ta chủ yếu tập trung khai thác thì bây giờ phải chuyển sang tư duy tích trữ và bổ sung nguồn nước. Đây là giải pháp căn cơ để tăng khả năng chống chịu trước hạn hán và bảo đảm an ninh nguồn nước",ông Huy nói.Nhiều quốc gia đã coi bổ cập nước dưới đất là một phần trong chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu. Việt Nam cũng cần sớm hoàn thiện các quy chuẩn kỹ thuật,quy trình vận hành và cơ chế giám sát để công nghệ này có thể được áp dụng rộng rãi.Biến tầng chứa nước thành "hồ dự trữ" tự nhiênThay vì xây thêm hồ chứa trên mặt đất,các nhà khoa học đề xuất tận dụng chính những tầng chứa nước dưới lòng đất như một kho dự trữ tự nhiên. Nước mặt sau xử lý sẽ được đưa xuống các tầng chứa nước vào mùa mưa,sau đó bơm trở lại sử dụng khi hạn hán hoặc xâm nhập mặn xảy ra.Theo ông Phạm Bá Quyền,Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia,giải pháp này xuất phát từ nghịch lý kéo dài nhiều năm ở ĐBSCL: mùa mưa có rất nhiều nước nhưng mùa khô lại thường xuyên thiếu nước. Trong khi nguồn nước mặt bị nhiễm mặn,việc khai thác nước dưới đất ngày càng gia tăng,khiến mực nước ngầm liên tục hạ thấp và làm tăng nguy cơ sụt lún.Điểm thử nghiệm hệ thống bổ cập nước tại Vị Thanh. Ảnh: NAWAPIÔng ví lượng nước dồi dào của mùa mưa như một khoản "tiết kiệm" mà lâu nay chưa có cách lưu giữ hiệu quả. Công nghệ bổ cập nước dưới đất có kiểm soát (Managed Aquifer Recharge - MAR) chính là đưa nguồn nước này xuống các tầng chứa nước để dành cho mùa khô."Nước dưới đất không phải chỉ để khai thác mà còn có thể được bổ sung. Muốn khai thác bền vững thì phải trả nước trở lại cho tầng chứa nước,thậm chí lượng bổ sung phải lớn hơn lượng khai thác",ông Quyền nói.Để kiểm chứng tính khả thi,đề tài nghiên cứu xây dựng công nghệ lưu trữ nước ngọt trong các tầng chứa nước ngầm đã được thực hiện tại Vị Thanh (Cần Thơ) từ năm 2023. Nước mặt sau xử lý đạt quy chuẩn được dẫn xuống tầng chứa nước bằng phương pháp thấm trọng lực và theo dõi liên tục về lưu lượng,mực nước cũng như chất lượng nước.Sau ba đợt thử nghiệm,nhóm đã bổ cập 16.620 m3 nước xuống tầng chứa nước dưới đất và thu hồi được 10.440 m3,đạt hiệu quả khoảng 71%. Kết quả cho thấy việc lưu trữ nước ngọt trong các tầng chứa nước dưới đất hoàn toàn khả thi nếu lựa chọn đúng điều kiện địa chất và kiểm soát tốt chất lượng nguồn nước đầu vào.Một kết quả khác vượt kỳ vọng của nhóm nghiên cứu là khả năng tiếp nhận nước của tầng chứa nước. Thay vì phải sử dụng áp lực lớn như dự tính ban đầu,nước có thể thấm xuống bằng trọng lực,với khả năng tiếp nhận gần 1.000 m3 mỗi giếng mỗi ngày.Sở đồ hệ thống bổ cập nước."Đây là kết quả ngoài dự đoán của chúng tôi. Chỉ bằng phương pháp thấm trọng lực,tầng chứa nước vẫn có thể tiếp nhận lượng nước rất lớn",ông Quyền nói.Hiện mô hình vận hành ở mức khoảng 170 m3/ngày do giới hạn của hệ thống xử lý nước. Theo tính toán của nhóm nghiên cứu,nếu được đầu tư đồng bộ,công suất mỗi giếng có thể đạt 730-900 m3/ngày,thậm chí gần 1.000 m3/ngày trong điều kiện thuận lợi.Nhóm nghiên cứu cũng ước tính Đồng bằng sông Cửu Long hiện có khoảng 377 công trình cấp nước mặt tập trung. Nếu tận dụng hệ thống này để kết hợp bổ cập nước dưới đất,khu vực có thể tạo thêm nguồn nước dự trữ phục vụ khoảng sáu tháng mùa khô,đồng thời giảm áp lực khai thác nước ngầm và góp phần hạn chế sụt lún.Tuy nhiên,theo ông Quyền,MAR không phải là giải pháp có thể áp dụng đồng loạt. Hiệu quả của công nghệ phụ thuộc vào điều kiện địa chất từng khu vực,chất lượng nguồn nước bổ cập và quá trình quan trắc,vận hành nhằm bảo đảm an toàn cho các tầng chứa nước.Gia Chính